Begrijp de massamoordenaar

In Anders Breivik, James Eagan Holmes, Wade Michael Page lijkt het Kwaad een gezicht te hebben gekregen. In hoeverre lijkt dat op het onze?

Op 24 augustus aanstaande wordt de uitspraak verwacht van de Noorse rechter in de zaak tegen Anders Behring Breivik, die ervan wordt verdacht een bomaanslag te hebben gepleegd in de regeringswijk van Oslo en een bloedbad te hebben aangericht in het zomerkamp van de jeugdafdeling van de sociaal-democratische Noorse Arbeiderspartij op het eiland Utøya, waarbij in totaal 77 mensen om het leven kwamen. Dat was op vrijdag 22 juli 2011. Breivik was toen tweeëndertig jaar oud. Sindsdien is de wereld nog twee keer opgeschrikt door vergelijkbare bloedbaden. Op vrijdag 20 juli 2012 werd het publiek van een middernachtelijke premièrevoorstelling van de Batman-film The Dark Knight Rises in het Century Movie Theatre in Aurora in de Amerikaanse staat Colorado opgeschrikt door een gemaskerde man die traangasgranaten de zaal in wierp en vervolgens met twee verschillende vuurwapens op het publiek begon te schieten. Er waren twaalf doden en 58 gewonden te betreuren.

De enige verdachte is de vierentwintigjarige James Eagan Holmes. Hij is kort na de aanslag gearresteerd en bevindt zich in verzekerde bewaring in afwachting van zijn proces. Op zondag 5 augustus 2012 drong de veertigjarige Wade Michael Page gewapend de tempel binnen van een kleine sikh-gemeenschap in de Amerikaanse staat Wisconsin. Hij ging naar de keuken waar op dat moment het voedsel voor de eredienst werd bereid en schoot zes mensen dood en verwondde twee sikhs en een politieagent. Ook hijzelf kwam bij de aanslag om het leven. De politie opende het vuur op hem, maar de FBI heeft bekendgemaakt dat het fatale schot van hemzelf afkomstig was.

De ander

Hoewel er jaarlijks een veelvoud aan slachtoffers te betreuren valt ten gevolge van aanslagen in Kabul of elders in Afghanistan, waarover kleine, obligate nieuwsberichtjes verschijnen in de kranten, haalden deze drie moordpartijen wereldwijd de voorpagina’s. Wat ze gemeen hebben is dat er in alle drie de gevallen sprake was van een eenling die uit het niets, zonder enige waarschuwing, opdook met een geweer in zijn hand. In alle drie de gevallen drong hij binnen in een omgeving die veilig werd geacht: een jeugdkamp op een eiland, een bioscoop en een sikh-tempel. In alle drie de gevallen werd er schijnbaar zonder aanleiding een bloedbad aangericht onder onschuldige slachtoffers die niets anders hadden misdaan dan dat ze toevallig op het verkeerde moment op de verkeerde plaats waren. Dat maakt de drie slachtingen in onze ogen manifestaties van het Pure Kwaad. En anders dan bij al die enge anonieme talibanstrijders, kreeg het Kwaad in deze drie gevallen een gezicht. En het was een blank gezicht. Het zou ons eigen gezicht kunnen zijn. En het kwaad kreeg drie keer een naam die onze eigen naam zou kunnen zijn: Breivik, Holmes, Page.

Geen van drieën is officieel veroordeeld, maar zij hebben het gedaan, daarover bestaat geen twijfel. Onze twijfels en vragen zijn van een geheel andere aard. Die gaan over het motief. En over de vraag of het misschien niet verstandig zou zijn om iets te doen om te voorkomen dat zulke gekken gewoon aan geweren kunnen komen. Want gekken zijn het. Wie in koelen bloede het vuur opent op onschuldige burgers moet wel een psychopaat zijn. Toch? Dat is toch niet normaal? Dan zit er toch een steekje aan je los? Ga ons niet vertellen dat dat niet zo is. Of dat dat op zijn minst complexer ligt. En ga ons vooral niet vertellen dat deze drie moordenaars normale, weldenkende mensen zijn, die eigenlijk veel meer op ons lijken dan ons lief is. Dat zou werkelijk verontrustend zijn. Wij kunnen het Kwaad alleen verdragen als wij het van onszelf kunnen dissociëren. Als we kunnen zeggen dat het Kwaad de ander is, die anders is dan wij. Als we kunnen voortleven in de waan dat het een uitzondering betreft, een daad van een zonderling, en dat normale mensen zoals wij zoiets nooit zouden doen. Maar hoezeer lijkt het gezicht van het Kwaad eigenlijk op ons spiegelbeeld? Daar liggen onze grootste twijfels en meest prangende vragen.

Hyperintelligent

Van de drie voldoet James Eagan Holmes het meest aan het geruststellende, stereotype beeld van de zonderling. Hij is een nerd. Hij heeft computercodes geschreven voor biologische experimenten. Hij is afgestudeerd in neurologie met de hoogste cijfers. Hij behoorde tot de top-één procent van de studenten van zijn universiteit. Een jaar geleden is hij begonnen aan onderzoek voor een proefschrift. Maar begin dit jaar ging er iets mis. Zijn studieprestaties gingen achteruit. In het voorjaar scoorde hij buitengewoon matig bij een groot overzichtstentamen. Begin juni zakte hij voor een belangrijk mondeling examen. Diezelfde middag heeft hij een geweer gekocht.

Hij is geobsedeerd door Batman. Zijn kamer in zijn studentenhuis hing vol met Batman­posters. Hij identificeerde zich met The Joker, het gezicht van het Kwaad in de Batmanfilms. Een maand voor de schietpartij wilde hij lid worden van een schietvereniging. Hij had een mailtje gestuurd. De eigenaar van de club, Glenn Rotkovich, belde hem om een afspraak te maken, maar hij kreeg de voicemail. Het voicemailbericht was ingesproken met een stem die The Joker probeerde te imiteren. Rotkovich beschreef het voicemailbericht als ‘bizarre, freaky, guttural, spoken with a deep voice, incoherent and rambling’. Hij gaf zijn personeel de opdracht om hem te waarschuwen als Holmes zich ooit zou melden bij de schietclub. Maar hij heeft zich daar nooit laten zien. Op de dag van het bloedbad had hij zijn haar rood geverfd, om meer op The Joker te lijken. Bij zijn arrestatie zei hij tegen de politie dat hij The Joker was.

Arapahoe County Sheriff’s Office/Getty Images

Toen hij werd voorgeleid voor de rechter, maakte hij een verdwaasde, afwezige indruk. Hij heeft de rechter geen seconde aangekeken. Volgens zijn advocaten is hij geestesziek en hoewel de aanklagers dat betwisten, lijkt het moeilijk tegen te spreken.

Maar wat is geestesziek? Holmes is klaarblijkelijk een uiterst intelligent man. Als je met topscores afstudeert in neurologie, kun je geen halvegare zijn. Wat bracht hem dan tot zo’n extreme daad? Het blijft gissen, want zelf weigert hij zich vooralsnog uit te laten over zijn motieven. Maar met de empathie van een schrijver lukt het me misschien om mij in hem te verplaatsen. Als ik een personage van hem zou maken, zou ik zijn zonderlinge kant minimaliseren. Ik zou zijn eenzaamheid benadrukken. Hij is hyperintelligent en gevoelig en begin dit jaar is er iets misgegaan. Hij draaide zich steeds meer vast in een obsessie. Het kan van alles zijn. Een meisje. Of juist de ontdekking dat hij niet van meisjes houdt. Of ook iets schijnbaar onbenulligs. Iemand die iets onhandigs heeft gezegd. Iemand die hem heeft ontvriend op Facebook. Ik noem maar iets. Het was iets waardoor zijn toch al wankele zelfbeeld werd gekrenkt. En wat het ook was, het heeft hem in een cirkelredenering gebracht waar hij niet meer uit kwam. Juist vanwege zijn intelligentie en gevoeligheid. Hij begon zijn studie te verwaarlozen en de slechte resultaten waren desastreus voor zijn toch al gekwetste zelfbeeld. En in al zijn eenzaamheid was er niemand die hem kon corrigeren. Hij heeft moeite met de rol die hij moet spelen op het toneel van de wereld. Hij weet niet wie hij is of hij weet dat wel, maar houdt niet van degene die hij is. Daarom leent hij een fictieve rol, zoals zoveel mensen doen. De rol van The Joker geeft hem houvast, spelregels, een gezicht, zekerheid, al die dingen die hij niet heeft wanneer hij James Holmes is. En op het moment van de schietpartij, wanneer hij zo dicht bij het grote scherm is dat hij bijna in de film is en daadwerkelijk doet wat The Joker zou doen, valt hij volledig samen met zijn rol. Het is een bevrijding geweest. Het is het eerste en enige moment geweest dat hij werkelijk gelukkig was.

Ben je dan geestesziek? Die vraag boeit me niet. In plaats van een label op zijn voorhoofd te plakken ter geruststelling van ons allen, vind ik het oneindig veel interessanter om te proberen hem te begrijpen.

Filmrechten

Natuurlijk deed de schietpartij in Aurora de oude discussie weer oplaaien over de vraag of gewelddadige films een inspiratie zijn voor geweld en zo ja, of we daar dan niet iets aan zouden moeten doen. Dat is een vervelende en zinloze discussie. Geweld maakt sinds de oertijd deel uit van ons bestaan en is sinds Homerus onderdeel van onze kunstzinnige uitingen. Dat een enkeling zich af en toe een beetje te veel identificeert met een gewelddadige held, is ook van alle tijden. En wat willen we dan? Een steriele, roze wereld waarin we alleen nog maar mogen kijken naar de onschuldige comedy’s die ze in vliegtuigen vertonen? Een geglazuurde, glimlachende wereld van ontkenning? Daar zou ik pas echt moordlustig van worden. En bovendien kan het geen kwaad om te benadrukken dat het meestal andersom is. De Slag om Arnhem was niet geïnspireerd op de film A Bridge Too Far. Geweld in films veroorzaakt geen geweld in de wereld, het is het geweld in de wereld dat filmmakers inspireert. En waarschijnlijk zijn de filmrechten voor het verhaal van James Holmes en de schietpartij in Aurora al aan Hollywood verkocht.

Wade Michael Page is de minst interessante van de drie. Hij is een flat character. Hij was een oud-militair. In 1992 trad hij in dienst van het leger. In 1998 werd hij oneervol ontslagen wegens ‘patronen van wangedrag’. Hij had problemen met alcohol. Hij was een racist. Tatoeages op zijn lichaam bevestigen dat. Sikhs worden in de Verenigde Staten vaak verward met moslims. Het is allemaal een te voorspelbaar verhaal. Een oud-militair blijft altijd een militair in het diepst van zijn gedachten. Zijn oneervolle ontslag heeft hem diep gekrenkt. Hij raakte aan lagerwal door de drank. Hij besloot een einde aan zijn leven te maken en zijn zelfmoord een beetje op te fleuren met een handjevol lijken van vieze vuile moslims die hij zijn hele leven al had gehaat. Zo zouden ze hem tenminste nog herinneren. Zo zou hij bewijzen dat hij altijd een eervol soldaat is geweest en gebleven, die het blanke ras beschermt tegen zijn vijanden.

Overtuiging

De meest verontrustende van de drie is Anders Behring Breivik. Zijn aanslag in Oslo en massaslachting op Utøya was een weldoordachte en goed voorbereide daad van een rationeel en intelligent man die handelde uit politieke motieven. In zijn ogen is Europa in oorlog met de islam. Het is een metafoor die ook door Geert Wilders veelvuldig met graagte is gebezigd. De sociaal-democratie is voor Breivik een soort vijfde colonne, die de islam van binnenuit helpt. Wilders heeft ook wel eens soortgelijke dingen gezegd over de PvdA of over links in het algemeen, en Breivik trok uit die analyse een consequentie die Wilders vooralsnog niet heeft getrokken en, eerlijk is eerlijk, expliciet heeft veroordeeld: als we in oorlog zijn, is het gebruik van geweld helaas onvermijdelijk.

Breivik is geen gestoorde gek. Dat maakt hem zo verontrustend. Wilders noemde hem in zijn eerste reactie waarin hij zich distantieerde van de zijn daad een ‘psychopaat.’ Het is comfortabel om hem zo weg te zetten, zeker voor Wilders, omdat het ons ontslaat van de plicht om na te denken over de motieven. De waarheid is veel ongemakkelijker: Breivik is een intelligente, rationele man die weldoordacht heeft gehandeld vanuit een heldere, samenhangende, goed beredeneerde ideologie, die bovendien in een periode van vele jaren uiterst gedetailleerd is uitgewerkt in een omvangrijk manifest dat via internet valt te raadplegen. Met die ideologie kun je het oneens zijn. Op vrijwel elk punt vallen valide tegenwerpingen te maken. Maar je kunt niet zeggen de het waanideeën zijn van een krankzinnige. Ik heb gedoceerd aan de Leidse Universiteit. Als ik Breiviks werkstuk als scriptie zou moeten beoordelen, zou ik het moeten beoordelen op grond van interne coherentie, correct brongebruik en de validiteit van de argumentatie, niet op grond van de vraag of ik het al dan niet eens ben met de eindconclusie en als ik het zo zou beoordelen, zou ik mijzelf denk ik gedwongen zien een hoog cijfer toe te kennen.

In zekere zin is Breivik zelfs rationeler en intelligenter dan Wilders. Of in elk geval, zijn publieke uitingen zijn dat. Dat valt het meest op wanneer je hun beider internetfilms met elkaar vergelijkt. Fitna is weinig meer dan een aaneenschakeling van beelden van enge moslims. Het is pure populistische bangmakerij. De film van Breivik zit veel beter in elkaar. Hij biedt historisch perspectief, duiding, analyse en oplossingen. Die oplossingen zijn gewelddadig en daarmee verwerpelijk. Maar vanuit Breiviks perspectief niet. Hij analyseert de huidige situatie als een staat van oorlog en in een oorlog is geweld toegestaan en zelfs onvermijdelijk.

Zo wilde Breivik ook voor de rechter verschijnen: als strijder voor de vrije, christelijke, westerse wereld, in uniform. Breivik heeft ook geen spijt van zijn daad. Hij zei dat het verschrikkelijk was om al die onschuldige kinderen dood te schieten, maar spijt had hij niet. Het was onvermijdelijk. Zij waren de toekomst van de sociaal-democratische partij en daarom waren ze vijanden. Het moest gebeuren.

Er zijn veel mensen die zeggen dat hij dus juist precies daarom een gestoorde gek is. Omdat geen enkel normaal, gezond mens in staat zou zijn om de trekker over te halen in het gezicht van een kind. Je zou met evenveel recht kunnen beweren dat Breivik het tegendeel bewijst. Maar in ieder geval is dat domweg het punt niet. Alsof het iets oplost om hem een gek te noemen. In plaats van hem voor ons eigen comfort onder te brengen en weg te stoppen in een categorie waartoe wij niet behoren, is het heel veel interessanter en noodzakelijker om na te denken over de vraag wat een intelligent en weldenkend mens ertoe kan brengen om de stap te zetten naar het gebruik van geweld. Soldaten op het slagveld zijn niet krankzinnig. Zij handelen uit een overtuiging. Net zoals de extreem-linkse terroristen van de Rote Armee Faktion of van de Brigate Rosse in de jaren zeventig handelden uit een overtuiging toen ze besloten dat geweld helaas onvermijdelijk was. Wie zegt dat iemand die besluit om geweld te gebruiken per definitie een gek is, ontslaat zichzelf van de plicht om na te denken over de overtuiging die dat besluit heeft gerechtvaardigd. Dat is gevaarlijk. Want daarmee hoeven we ook niet langer na te denken over de factoren die die overtuiging hebben gevoed. We moeten massamoordenaars niet voor gek verklaren, we moeten ze proberen te begrijpen. Niet om hun daden te rechtvaardigen, maar om te leren.