Nelleke Noordervliet – Vrij man

Menno Molenaar, een zeventiende-eeuwse, naar kennis dorstende arme jongen, vermoordt de sadistische minnaar die zijn universitaire studie betaalde en vlucht naar Amerika. Menno is een rationalist die in kringen verkeert van verlichte denkers als Spinoza en Koerbagh. Hij legt zich niet neer bij gangbare, aan de Bijbel ontleende verklaringen, maar wil de oorzaak van verschijnselen begrijpen door onderzoek. Hij lijkt daarin op de historische Koerbagh, van wie de schrijfster hem meer kenmerken meegaf. Evenals Koerbagh studeerde Molenaar rechten en medicijnen en houdt hij zich bezig met de verhouding tussen kerk en staat. Beiden zijn republikein en verwerpen het machtsmisbruik van de Oranjes en hun hervormde domineeskliek. Koerbagh neemt in zijn geschriften stelling en moet dat met de dood bekopen, maar Menno blijft buiten schot. Hij is een twijfelaar die alles wat hij bedenkt met tegenargumenten ontkracht. Hij weigert om zich bij anderen aan te sluiten en blijft in eenzaamheid zoeken. Een Amerikaanse vriend noemt hem: ‘een man zonder eigenschappen, of liever gezegd: hij meet zich de eigenschappen aan die de omstandigheden eisen.’ Dat is een kwalificatie van onze tijd. De schrijfster verhult dat niet, ze haalt Menno letterlijk de eenentwintigste eeuw in door hem op hun ontmoetingsplaats in New York op de man af te vragen hoe het zat. Want hoe kan zij dat weten? Het is immers onmogelijk om de gedachten van je personages te bevatten? Zoiets zegt Musil in Der Mann ohne Eigenschaften ook. Musils boek zit vol grappen, Noordervliet schrijft een brede, ernstige historische roman die de overeenkomsten blootlegt tussen de zeventiende eeuw en de onze: tijden waarin oude zekerheden verdwijnen zonder nieuw houvast. Politici en bestuurders hebben geen verbinding meer met het volk en het gat wordt opgevuld door gewiekste populisten die uit zijn op roem en macht. Een indrukwekkende roman, maar zwaar en overbelast.

Nelleke Noordervliet, ‘Vrij man’. Augustus, 464 p., € 19,95