H.M.

Het symbool van de natie op een pontificale plek in het bolwerk van de Republiek Amsterdam, dat is lang geleden. Maar tijd en omstandigheden veranderen. In het midden van de eerste zaal, recht tegenover de ingang van het nieuwe Stedelijk Museum, hangt H.M., het portret van koningin Beatrix gemaakt door de grootvorst van de hedendaagse schilderkunst, de Belg Luc Tuymans.

Niet alleen de ereplek van dat schilderij is een verrassing, ook de wijze waarop Tuymans koningin schilderde is verbazingwekkend, omdat zij afwijkt van het genre van het staatsieportret. Het portret tart zijn publiek, in meerdere opzichten.

Enigszins, wel te verstaan, want Tuymans pendelt behendig en betamelijk heen en weer tussen traditie en moderniteit. Volgens de codes van het staatsieportret is de koningin bijna ten voeten uit geschilderd, een voorrecht dat in de schilderkunst traditioneel was voorbehouden aan keizers, koningen en generaals. De omgeving waarin Beatrix staat, is een voor haar vertrouwde, die de dynastie van het huis van Oranje onderstreept: de beroemde Oranjezaal in Huis ten Bosch waarin de daden van stadhouder Frederik Hendrik rond 1650 werden verheerlijkt.

Die lofzang op de stadhouder van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden heeft Tuymans schetsmatig weergegeven. De ode is niet meer dan een herinnering aan roemruchtere tijden waarin leden van het huis van Oranje nog een stevige vinger in de staatspap hadden. En zo introduceert Tuymans de twijfel, een exacte weergave van zo’n verheerlijking is immers niet meer van deze tijd.

Op die wijze heeft hij ook de koningin geportretteerd, niet flatteus, niet geïdealiseerd, zoals te doen gebruikelijk in een ouderwets staatsieportret, maar van vlees en bloed. Een statige, maar ook kwetsbare, oudere vrouw, weergegeven in bestorven kleuren, om niet te zeggen in een grijsblauwe zweem, met opmerkelijk blauw omrande ogen en koninklijk gevouwen handen. Is dit een vorstin of de tanende macht van een koningshuis? H.M. is kortom gepast kritisch.

De koningin, die het nieuwe Stedelijk zaterdag 22 september opent, is natuurlijk op de hoogte gebracht van het portret dat Tuymans van haar maakte. Zij is een liefhebster van de kunsten en heeft kennelijk haar consent gegeven. Dat een van haar adviseurs, oud staatsraad Jan Maarten Bol, deze week in NRC Handelsblad zijn zegen uitsprak over het schilderij is daar een teken van. Dat pleit voor haar smaak, intelligentie en gevoel voor moderne verhoudingen.

H.M. had op geen beter tijdstip in het museum kunnen hangen: net op het veelzeggende moment dat de rol van de koningin tijdens de formatie van een nieuw kabinet is uitgespeeld. Er zijn in de geschiedenis van de kunst maar weinig staatsieportretten die de tanende invloed van een vorst zo geraffineerd in beeld brengen. Het Stedelijk heeft met H.M. een fraai teken van de tijd in huis gehaald.