Van utopie naar dystopie

In Money, Martin Amis’ roman uit 1984, zit de hoofdpersoon John Self half dronken in een bar wanneer de schrijver Martin Amis binnen komt. Hij gaat bij Self in de buurt zitten. De schrijver bestelt een glas wijn en neemt een boek ter hand.

Self is het type van de zelfingenomen treiteraar, een reclameman met te veel geld en te veel verslavingen. Wanneer Amis zich verdiept in zijn boek vraagt Self lichtelijk zuigend: ‘Al een miljoen verkocht?’ Amis weet niet meteen waar hij het over heeft: ‘Pardon?’ Waarna zich een kleine conversatie ontspint waarin Self de schrijver vraagt of hij dat nu elke dag doet, dat schrijven. En, terwijl hij voortdurend aan het boeren is, ‘Stel je een bepaalde tijd voor jezelf vast en zo?’ Nee, antwoordt Amis. Dan vraagt Self: ‘’Verzin je dat allemaal, of is het gewoon je weet wel, wat er gebeurd is?’ ‘Geen van tweeën’, antwoordt Amis.

Het antwoord ‘Geen van tweeën’ is natuurlijk het beste antwoord voor een roman waarin niet alles verzonnen is. Maar het is evenmin een realistisch verslag van wat echt is gebeurd. Money is bedrieglijk realistisch. Amis heeft het wel verzonnen, maar heeft ook goed rondgekeken, zodat hij niet alles uit zijn duim heeft gezogen. Dat rondkijken van Amis levert een grimmige roman op waarin alles om geld draait, vuil geld, aangetast door hebzucht, corruptie, platvloerse geneugten, drank, bordelen en agressie. Het is een bedorven wereld, beschreven in veerkrachtig proza. Money is familie van A Clockwork Orange van Anthony Burgess, de roman (en film) over geweld als lol. Burgess was ook de eerste die Money ‘een angstaanjagende roman’ noemde, ‘grimmig, beschuldigend, afgrijselijk effectief, en totaal ontbloot van zulke afgezaagde kwaliteiten als charme.’

Amis heeft meer romans geschreven over een van elke charme gespeende wereld, zoals London Fields in 1989 en dit jaar Lionel Asbo. Alleen zijn vitale taal zorgt daarin voor enige compensatie. Net als A Clockwork Orange beschrijft Amis in Lionel Asbo een verrotte wereld van agressie, brutaliteit en emotionele armoede: Lionel Asbo is een gewelddadige crimineel met twee pitbulls die ineens de loterij wint en over tientallen miljoenen kan beschikken. ‘Dit is Engeland’ is de ondertitel van de roman: zo ziet Engeland eruit.

Lionel Asbo behoort als roman tot een specifiek genre: het is een dystopische roman, het complete tegendeel van een utopische roman over een ideale samenleving, zoals Utopia van Thomas More. In een dystopische roman gaat het om een bedachte samenleving met louter negatieve eigenschappen. Bedrieglijk echt. Wat beschreven wordt is schokkend overtuigend. De dystopische roman is zo grimmig omdat hij net niet satirisch is, net niet burlesk, net geen pastiche, net geen parodie. Maar snijdend, vlijmscherp precies..

Bij dystopische romans kun je je soms afvragen wat de positie van de schrijver is ten opzichte van het verhaal dat hij vertelt. Wordt er alleen maar beschreven, een beeld gegeven van hoe het is, zoals John Self in Money aan Amis vraagt, of is het ook een aanklacht tegen die beschreven negatieve wereld. Een goede schrijver houdt zich op de vlakte. De lezer moet maar zien wat hij ermee doet. Maar dat de schokkende roman A Clockwork Orange zoveel furore maakte beviel Anthony Burgess op den duur toch niet: hij wilde niet dat het boek nog werd herdrukt tijdens zijn leven.