Spookland Afghanistan: Een tweede Vietnam?

Toen de nieuwbakken president Barack Obama in 2009 van zijn generaals het verzoek kreeg om meer troepen voor Afghanistan, waarschuwde Richard Holbrooke, de inmiddels overleden speciale gezant voor Afghanistan, dat Lyndon Johnson zo in het moeras van Vietnam was beland. Afghanistan als Amerika’s tweede Vietnam is een onheilsecho die vaker opduikt. Maar in zijn boek Ghosts of Afghanistan betoogt Jonathan Steele, voormalig journalist bij de Britse krant The Guardian, dat een vergelijking met de Russische interventie in Afghanistan relevanter is dan met het conflict in Vietnam, waar de Amerikaanse troepen in 1975 voor het oog van de camera’s per helikopter hun smadelijke aftocht bliezen.

Met ‘ghosts’ verwijst Steele niet alleen naar de talloze doden die onder alle partijen vielen of naar zijn eigen herinneringen aan het tragische lot van een land dat hem na aan het hart ligt, de spoken zijn vooral de catastrofale vergissingen die buitenlandse bezetters maakten en die tot op de dag van vandaag hun tol eisen.

Hardnekkige misvatting

Foto: Eugene Hoshiko/AP/Reporters

Als Moskou-correspondent en later senior reporter van The Guardian bezoekt Steele Afghanistan al dertig jaar. Hij verzamelde zijn materiaal door talloze interviews, uitgebreide reizen door het land en een brede toegang tot documenten zoals op WikiLeaks. Hij kent veel van de beleidsmakers en andere spelers al jarenlang en weet uit eigen ervaring wat hun aanpak in andere conflicten zoals Irak opleverde. Volgens Steele vormt een van de belangrijkste oorzaken voor de blunders (zoals het bewapenen van lokale krijgsheren en milities) het feit dat de kennis deels op mythes is gebaseerd. Hij noemt er in zijn boek maar liefst dertien. Zoals de mythe dat Afghanistan altijd vreemde legers heeft overwonnen. In werkelijkheid werden de Russen nooit militair verslagen, maar was hun nederlaag politiek. Een andere hardnekkige misvatting is dat het Westen het land na de Russische terugtrekking van 1989 in de steek liet. Westerse mogendheden zetten juist hun hulp voort aan de moedjahedien die tegen het communistische bewind van Najibullah vochten en blokkeerden cynisch genoeg Afghaanse pogingen tot onderhandeling. Ook bestrijdt Steele de aanname dat de taliban geen steun onder de Afghanen hebben. Volgens hem heeft de bevolking soms liever met de taliban van doen dan met de corrupte regeringsambtenaren – al is dat bij gebrek aan beter.

Groeiende ontevredenheid

Ook bij de Russen ontaardde het plan van een snelle invasie in een operatie tot regime change en nation building die negen jaar duurde. Maar de Russen beseften dat koerswijziging nodig was toen de oorlog niet te winnen bleek. Daarvoor had Gorbatsjov de steun van zijn politieke adviseurs én van zijn generaals. Obama was tegen de invasie in Irak, maar beschouwde de oorlog in Afghanistan juist als een noodzakelijke oorlog. Hij liet zich overtuigen toen zijn generaals meer troepen wilden. Van optimisme en hoop onder de bevolking zoals Steele die in 2001 na het vertrek van het talibanbewind meemaakte, is ruim tien jaar later weinig meer over. Hij beschrijft de groeiende ontevredenheid van Afghanen over de westerse aanwezigheid, hun boosheid over de incompetentie en corruptie van de eigen leiders, de ontzetting over burgerslachtoffers en het gevoel van vernedering over de bezetting.

Volgens Steele kan vrede in Afghanistan alleen bereikt worden als een terugtrekking van buitenlandse troepen gepaard gaat met een onderhandelde politieke oplossing tussen alle partijen. Dat lukte de Russen niet en de situatie is er alleen maar moeilijker op geworden, mede vanwege de macht van krijgsheren in de regering. Op de vraag hoe dat traject toch te realiseren valt, komt ook hij niet veel verder dan het advies in ieder geval te beginnen met het sluiten van staakt-het-vurenakkoorden en het voeren van onderhandelingen op lokaal niveau. Over het scenario waarbij een politieke oplossing uitblijft en de buitenlandse troepen voor 2015 vertrekken, citeert hij Francesc Vendrell, de speciale gezant voor de VN en de EU: ‘Having failed dismally to make the Afghan people our allies, we will inevitably abandon them to a combination of Taliban in the south and the warlords in the north, and – having somehow redefined succes – we will go home convinced that it is the Afghan people who have failed us.’

Ghosts of Afghanistan is een verontrustend, maar noodzakelijk document over een oorlog die niet te winnen valt.

Jonathan Steele, ‘Ghosts of Afghanistan, The Haunted Battleground’, Portobello, 437 p., € 23,99