Alles op het scherp van leven en dood

Ze is de meest verdienende dode beroemdheid. En ze had een ‘super-operatesk leven’. Een opera lag dus voor de hand. ‘Look sexy, Marilyn.’

Een scène uit 'Waiting for Miss Monroe'. Marilyn Monroe kon eindeloos in haar trailer bivakkeren voordat ze haar opwachting maakte. Foto: Lex Reitsma

In een adresboekje schreef Marilyn Monroe in 1955 een lijst met voornemens. ‘Moet de discipline opbrengen om deze dingen te doen,’ staat er in haar kriebelige handschrift boven. De voornemens passen bij een actrice die beter wil worden in haar vak: ‘Nooit sessies bij de Actors Studio overslaan,’ en: ‘Iemand vinden om dansles bij te nemen.’ Ze moet ‘oefeningen’ doen, en beter zorgen voor haar ‘instrument’, voor haar geest en haar lichaam. Meer om zich heen kijken is ook een voornemen, ‘naar anderen en alles’. En met één slechte gewoonte moet het maar eens afgelopen zijn, blijkt uit twee andere zinnen met dikke onderstrepingen. ‘Altijd op tijd komen,’ draagt ze zichzelf streng op. ‘No excuse for ever being late.’ Want hoe serieus Marilyn Monroe haar werk als actrice ook nam, stipt was ze bepaald niet. Een filmacteur moet altijd veel wachten voordat de set klaar is voor opname, maar bij Monroe was het omgekeerd. Ze kon eindeloos in haar trailer bivakkeren voordat ze haar opwachting maakte. En soms kwam ze helemaal niet.

Waiting for Miss Monroe heet de opera over haar leven, die op het Holland Festival in première gaat. De Engelstalige opera begint op de set van Something’s Gotta Give. Dit was de laatste film waar Monroe aan meewerkte voordat ze op 36-jarige leeftijd stierf, en mede door haar wispelturige gedrag bleef hij onvoltooid. ‘Waiting, waiting, waiting,’ zingt de producent van de film in de allereerste scène. Hij vraagt zich af waarom hij eigenlijk nog op de set is als zijn ster drie uur na de ‘make-up call’ nog in geen velden of wegen is te bekennen. ‘Waiting for my star who is chronically late.’

Cassettebandjes

Het libretto van de voorstelling, die uitkomt bij De Nederlandse Opera, is van dramaturg/tekstschrijfster Janine Brogt. Het idee kwam van componist Robin de Raaff, die geïnspireerd raakte toen hij over de cassettebandjes hoorde waarop Monroe haar diepste gedachten uitsprak, als hulpmiddel bij haar moeizame sessies bij een psychiater. Hij zag een opera voor zich met Monroe en de psychiater, waarbij de ingesproken bandjes ook een muzikaal gegeven konden zijn. Maar Brogt vond dat niet dramatisch genoeg. ‘Ik zei: tussen die psychiater en haar gebeurt er nou juist niks, daarom gebruikte ze die bandjes,’ vertelt ze. De uiteindelijke opera, die vier jaar na dat eerste idee tot stand is gekomen, schetst in drie dagen – een werkdag, de verjaardag van president Kennedy waar zij haar beroemde zwoele ‘Happy Birthday Mister President’ zong, en haar sterfdag – de laatste periode van Monroes leven. In de roes van haar overmatige pillen- en drankgebruik verglijden heden en verleden: naast personen uit haar werkelijke omgeving zoals de filmproducer, haar acteercoach Paula Strasberg en haar vaste make-up/assistent, duiken er langzamerhand figuren op uit haar verbeelding. Acteur Clark Gable en haar ex-man Joe DiMaggio begeleiden haar als twee liefdevolle engelen naar haar verjaardagsoptreden voor president Kennedy. En in de laatste scène komt Norma Jeane, de jonge brunette die Marilyn Monroe was voordat ze haar artiestennaam aannam en haar blonde imago creëerde, bij de stervende ster op de bank zitten.

Het libretto oogt eenvoudig, maar stipt ingenieus de belangrijke thema’s aan uit het tragische leven van de vrouw wier sensuele verschijning tot op de dag van vandaag deel uitmaakt van onze beeldcultuur. Vijftig jaar na haar dood staat zij op de poster van het prestigieuze filmfestival in Cannes, dat zijn jubileum viert met een foto van Monroe die de kaarsen uitblaast op een verjaardagstaart. En vechten de aasgieren over de rechten van haar nalatenschap, waar groot geld mee te verdienen valt omdat Monroe momenteel de meest verdienende dode beroemdheid is. De schone glans van haar beeltenis staat in wreed contrast met de moeite die Monroe had om zichzelf staande te houden. En het lag voor de hand om over dat drama een opera te maken.

Verhoogde emotie

‘Ze had een super-operatesk leven,’ stelt Janine Brogt, die de afgelopen tien jaar steeds meer libretto’s voor opera’s is gaan schrijven (voor Robin de Raaff schreef ze eerder Raaff over Mozarts Idomeneo). ‘Bij opera is alles larger than life. Anders is er geen reden om te zingen. Ik heb een hekel aan opera’s waarin gezongen wordt of iemand nog een kopje koffie wil – dat kun je beter gewoon zeggen. Voor het zingen moet er een verhoogde emotie zijn en een verhoogde inzet: alles moet gebeuren op het scherp van leven en dood. Dat was bij Marilyn Monroe aan de hand. Zij was alleen maar aan het overleven. Ze flitste heen en weer tussen het kleine verloren meisje en de grote ster die de wereld aan haar voeten had. Acteren was het belangrijkste in haar leven, maar ze was er tegelijk doodsbang voor. Ze was een ongelooflijk professionele comédienne, maar dat kon ze van zichzelf niet waarderen, ze verlangde ernaar dramatische rollen te spelen. Ze had een enorme drive om zichzelf te verbeteren, was leergierig, nam altijd les. Maar door de manier waarop de wereld naar haar keek, moest ze alle zeilen bijzetten om anderen ervan te overtuigen dat ze überhaupt hersens had.’

‘Ze was een ongelofelijk professionele comédienne, maar dat kon ze van zichzelf niet waarderen’

Met Tony Curtis op de set van 'Some Like it Hot', een van haar leukste films. Foto: Keystone Features/Getty Images

Het is mooi hoe in de opera het chronische te laat komen van Monroe betekenis krijgt. Als ze op de verjaardag van de Amerikaanse president, waar ze ook weer eindeloos op zich liet wachten, wordt aangekondigd als ‘the late Marilyn Monroe’, klinkt het Engelse woord ‘late’ dat ook ‘overleden’ betekent, als een aankondiging van haar naderende einde. En in het licht van de machtige man die de ster alleen liet opdraven als het hem uitkwam, maar die onbereikbaar was als zij een appèl op hem deed, klinkt het als een doodverklaring: ook toen ze nog leefde werd ze door haar omgeving als een pop beschouwd.

Dolend figuurtje

Haar te laat komen was meer dan een kwestie van pillen en alcohol. Het was ook een vorm van verzet, vooral tegen de door mannen gedomineerde filmindustrie. Haar sexy imago, dat ze eigenhandig perfectioneerde – ze liet zelfs één hak van haar schoenen afschaven om haar wiebelkontloopje meer schwung te geven – gaf haar toegang tot het filmdomein, maar het was ook een gevangenis waar regisseurs haar niet uit lieten komen. In zijn inleiding op het boek Fragments, de recente verzameling losse aantekeningen waar ook het lijstje met voornemens in staat, noemt de Italiaanse schrijver Antonio Tabucchi haar wellustig gewelfde lichaam dat ze zo schaamteloos liet zien ‘een koffer die ze met zich meedroeg’, een prachtige metafoor voor een dolend figuurtje. Met haar sexy verschijning gaf ze de mannen waar ze om vroegen, maar door zelf te bepalen wannéér ze verscheen, nam ze de touwtjes weer in handen. ‘The only way to make sure they want to see me, is to make them wait,’ zingt ze in de opera.

Om meer zeggenschap te krijgen over de serieuze rollen waar ze van droomde, richtte Monroe aan het eind van de jaren vijftig haar eigen productiemaatschappij op, wat voor een vrouw in die tijd een bijzondere actie was. Maar zelfs bij films die ze zélf produceerde, schitterde ze tijdens de opnames door afwezigheid. Zij was het die aan Laurence Olivier vroeg of hij met haar The Prince and the Showgirl (uit 1957) wilde spelen, en als regisseur was hij bij haar in dienst. Maar de drama’s op de set, die centraal staan in de recente film My Week with Marilyn, kwamen wat haar betreft doordat Olivier haar niet respecteerde. Zijn voortdurende regieaanwijzing ‘look sexy, Marilyn,’ maakte haar kwaad, vertelde ze na afloop in een kranteninterview. ‘Ik begon me slecht te gedragen, kwam laat op de set en dat haatte hij. Maar een artiest die niet wordt gerespecteerd, kan niet werken.’

Feministe

In het begin van haar filmcarrière werd haar chronische te laat komen, want het zat er al vroeg in, als onervarenheid gezien. Zonder (acteer)opleiding was ze de filmbusiness ingerold, ze was bekend als fotomodel en poseerde bij haar eerste foto’s al naakt, wat niet bepaald hielp bij het verkrijgen van respect waar ze tot aan het eind van haar leven om vroeg. In Odeon, het blad van de Nederlandse Opera, wordt een actrice geciteerd die meewerkte aan All About Eve uit 1950, waarin de vierentwintigjarige Monroe een klein rolletje had. ‘Op de derde draaidag riep de regisseur over haar: “Dat meisje wordt een grote ster,”‘ vertelt deze Celeste Holm, die daarop antwoordde: ‘Waarom? Omdat ze iedereen laat wachten?’

Cannes viert zijn jubileum met een foto van Marilyn.

Wie zich verdiept in haar biografie, ziet in dat onvermogen om op tijd te komen meer dan sterallures. Haar jeugd was zo onstabiel, dat ze moeite moet hebben gehad om zichzelf te voegen. Een vader heeft Monroe nooit gekend – ze gaf haar oudere minnaars freudiaans de koosnaam ‘daddy’ – haar moeder was zo depressief dat ze in klinieken werd opgenomen, en ze verruilde pleegouders voor een weeshuis, waar ze aan ontsnapte door al heel jong te trouwen met de eerste de beste jongeman die haar aandacht gaf. Het was ook faalangst, zien we in de opera van De Raaff en Brogt. Als ze zich in de eerste scène bij de wachtende filmploeg afmeldt met het smoesje dat ze op doktersadvies een strandwandeling maakt, zit ze doodleuk bij haar vaste fotografe Eve Arnold voor een ingelaste fotosessie. De foto die Arnolds daar maakt, is ook heel bekend: in een gestreept kinderbadpakje zit Monroe op een draaimolen in een speeltuin te lezen in een van de moeilijkste boeken die er bestaan: Ulysses van James Joyce. Arnolds, die Monroe een feministe noemde, vertelt met die foto over haar intellectuele geest, en haar honger naar literatuur die voor het grote publiek moeilijk te rijmen was met haar imago van kirrend blondje. Maar de angsten die Janine Brogt haar tijdens die fotosessie laat uitspreken, gaan over de rol die ze op dat moment geacht wordt te spelen. Voor het eerst in haar filmcarrière zou ze een moeder verbeelden, en het feit dat deze rol nooit gestalte zou krijgen, rijmt met haar eigen vruchteloze pogingen om zwanger te worden; een recente biografie concludeert dat ze wel zeventien miskramen heeft gehad. Geen baby wil in mijn baarmoeder blijven, zingt Monroe, terwijl ze poseert voor de fotografe die Brogt voor het dramatische contrast hoogzwanger neerzet. En Monroe snapt ook waarom baby’s weten dat ze bij haar niet moeten zijn: ‘How could I be anyone’s mother, when I’ve never been someone’s child?’

Fladderjurkjes

Waiting for Miss Monroe geeft nog een andere betekenis aan het laatkomen. Als zij weer naar haar hoofd geslingerd krijgt dat ze wel érg lang op zich heeft laten wachten, verzucht ze: ‘I’ve been waiting for myself too.’ Voor Janine Brogt is dat een sleutelzin in de opera. ‘Ze wachtte op zichzelf. Tot het moment dat al haar tegenstrijdigheden bij elkaar kwamen, tot haar grote gevoeligheid en haar intellectuele potentie en haar verlangen om zélf vorm te geven aan haar leven samen gingen vallen met de rollen die ze speelde en de ster die ze voor de wereld was.’ Misschien betekende dat wel: wachten op een andere tijd. Bij haar voorbereidend onderzoek naar Monroe trof het Brogt hoeveel er in de laatste vijftig jaar voor vrouwen is veranderd. ‘In de manier waarop ze zichzelf ensceneerde, was ze een voorbeeld voor popsterren als Madonna en Lady Gaga. Monroe sprak zelfs in de derde persoon over de vrouw die zij voor de camera’s speelde. Ze kon zichzelf “aanzetten”; er bestaat een anekdote over haar waarbij ze over straat liep zonder dat iemand haar opmerkte, totdat ze aan haar gezelschap vroeg: “Zal ik haar even doen?” En dan was ze ineens de Marilyn Monroe die iedereen adoreerde.

‘In de manier waarop ze zichzelf ensceneerde, was ze een voorbeeld voor popsterren als Madonna en Lady Gaga’

Maar de sterren van nu zijn veel beter in staat om de controle te houden over beelden die zij neerzetten.’ Waiting for Miss Monroe werpt een blik vanuit het heden op een vrouw waar de wereld nog niet klaar voor was. In de scène met de hoogzwangere fotografe, die Brogt nog vrolijk laat drinken en roken, want dat deed iedereen toen nog, toont ze ook de schaamte over het zwangere vrouwenlichaam die Eve Arnold overvalt als Monroe haar vraagt of ze haar buik even mag aanraken. Die schaamte doorbrak Marilyn Monroe met volle kracht.

Monroe bij opnames in Nevada met haar coach Paula Strasberg. Monroe was altijd bezig met lessen. Foto: Ernst Haas/Getty Images

Wie nu naar Some Like It Hot kijkt, een van de leukste films die Monroe heeft gemaakt, raakt bijna gechoqueerd door de naaktheid van Monroes lichaam in de doorzichtige fladderjurkjes met altijd afzakkende bandjes. (‘Je had ‘m op de hanger moeten zien,’ zei Monroe ooit gevat over een jurkje waar een journalist haar mee complimenteerde.) Dat is verwonderlijk in onze geseksualiseerde beeldcultuur, waarin ieder videoclipsterretje haar lichaam droogneukend en in minuscule kledij aan de kijkers opdringt. Maar het lichaam van Monroe was wulpser en vrouwelijker dan al die hardbodies van tegenwoordig – bij actrice Michelle Williams die haar speelde in My Week with Marilyn moest haar heuppartij met kunst- en vliegwerk worden gesuggereerd. En waar de huidige film- en videoclipsterren hun getrainde lichaam dragen als een schild, toonde de vleselijkheid van Monroe een kwetsbare overgave.

Sopraan Laura Aikin, die de hoofdrol zingt in Waiting for Miss Monroe, geeft in een interview in Odeon toe dat zij Marilyn Monroe niet precies kan nadoen. ‘Mijn enige streven is dat ik mij in mijn eigen lijf zo mooi en zo vrij mogelijk voel wanneer ik haar ben. Dat is het grootste eerbetoon dat ik haar kan bewijzen.’ Ze mocht dan in veel opzichten een gevangen vrouw zijn, uit de manier waarop Monroe zich bewoog spreekt een vrijheid die nog steeds, en misschien wel meer dan ooit, tot de verbeelding spreekt.

‘Waiting for Miss Monroe’ gaat op 9 juni in première in Amsterdam (Stadsschouwburg) en staat daar tot 19 juni; www.hollandfestival.nl