Eén met haar fans

Vorig jaar oktober wenste Lady Gaga iedereen via Twitter een ‘Happy Halloween’. Geen voorgeprogrammeerde gelukwens van een ingehuurd bureautje; de popster had er een foto bij gestuurd die regelrecht uit haar slaapkamer leek te komen.

Twitterfoto van Lady Gaga

Een scheef kiekje dat het flitslicht reflecteert van de spiegel waarvoor ze zichzelf fotografeerde. In het bericht vertelde ze welk kostuum ze dat jaar had verkozen voor het Amerikaanse verkleedfeest. Veel heeft ze op de foto nog niet aan: een kort wit T-shirt met een tekst erop laat een stuk blote buik vrij boven een zwart slipje, en op haar peroxideblonde haren prijkt een enorme Minnie Mouse-strik. ‘I’m going to be… a Little Monster!!!’ zo luidde de triomfantelijke aankondiging.

Dat is een hersenkrakende boodschap als je weet dat Little Monster de koosnaam is waarmee Lady Gaga consequent haar fans aanspreekt. Zelf noemt ze zich Mother Monster, en in videoclips en concerten toont ze regelmatig hoe zij als een vrouwelijke alien ‘bevalt’ van een massa nieuwe wezentjes. De fans maken zich kenbaar bij concerten en op de fansites van Lady Gaga door zich uit te dossen als hun idool. We hadden hier dus te maken met een popster die zich met Halloween ging verkleden als een fan die zich als háár verkleedde (bent u daar nog?).

Colablikjes als krullenrollers
Het Droste-effect is tekenend voor de wonderlijke, intense verstrengeling die de 24-jarige New Yorkse zangeres Stefani Germanotta nastreeft met haar publiek. In de vier jaar dat ze als Lady Gaga de wereld bestormt, heeft ze een grote schare volgers op de been gebracht. Ze valt op doordat ze haar hitgevoelige electropopliedjes uitvoert in een parade van uitzinnige kostuums, die illustere voorgangers als Madonna, Queen, Grace Jones en David Bowie, van wie ze van alles pikt en citeert, het nakijken geeft. Geometrische vormen waarmee ze haar silhouet opbreekt en sm-achtige maskerades worden afgewisseld met optredens waarbij ze zo goed als naakt rondhuppelt. Haar slechtziende oma kan alleen nog lichte en donkere vormen ontwaren, zo luidt haar geestige motivatie voor het tonen van meer naakte huid dan de recente Facebook-censuurscanner aankan: ‘I wear no pants so that my grandmother can see me.’

Met haar bizarre kostuums haakt ze aan bij cult-performers, bij het surrealisme uit het begin van de negentiende eeuw en bij expressionistische kunstenaars – het halfdoorzichtige ei waarin ze vorig jaar haar entree maakte bij de uitreiking van de Grammy Awards was geïnspireerd op historische dansvernieuwers als Martha Graham en Alvin Ailey, zo vertelde ze toen ze uit het ei tevoorschijn was gekropen. Die kostuums verzamelt en vervaardigt ze met hulp van de creatieve medewerkers uit haar atelier (de Haus of Gaga) en in samenwerking met de meest excentrieke ontwerpers die er zijn.

Maar het opmerkelijke is dat deze non-stop verkleedpartij, waarbij elk nieuw liedje in een concert, elke openbare verschijning en eigenlijk elke nieuwe dag om een nieuwe uitdossing vragen in een kinderlijk spel met vormen en materialen, maakt dat de massa makkelijk mee kan spelen. Plak sigarettenpeuken op je zonnebril, zet colablikjes als krullenrollers in je haar, wikkel je lichaam in fluorescerend afzetlint en je bent een Little Monster dat op 17 of 18 september naar de Amsterdamse Ziggo Dome kan voor haar Born This Way Ball. De diva zegt zelfs sommige kostuums bewust zo uit te kiezen dat de fans ze makkelijk na kunnen maken. En in het prijzen van haar fans om hun originele uitdossingen keert ze de rollen regelmatig om. Tijdens een Amerikaans televisie-interview naar aanleiding van een safe sex-campagne voor M.A.C Cosmetics, waar ze in huidkleurig latex verscheen als een soort wandelend condoom, kwam er een vraag binnen van een fan die wilde weten met welke grote kunstenaar ze nog eens samen zou willen werken. ‘Mijn fans zijn kunstenaars,’ antwoordde Lady Gaga, ‘dus ik zou met jullie allemaal willen werken.’ Om daarna tegen de interviewster op te scheppen over de creativiteit van haar fans. ‘Soms steel ik hun ideeën.’

Met satanisch genoegen
Nu verkondigt elke popster van alle fans te houden – wie het tegenovergestelde roept, kan zich maar beter uit de showbusiness terugtrekken. Maar Lady Gaga heeft van die verplichte liefdesbetuiging een ware kunstvorm gemaakt die ze met grote hartstocht beoefent. In interviews haalt ze op elk willekeurig moment haar fans erbij, als een politicus die ongeacht de vraag z’n eigen campagnethema’s naar voren brengt, of een religiefanaat die het om de drie zinnen over God heeft. En eigenlijk is Lady Gaga dat allebei: een gewiekste massabespeler die zichzelf non-stop verkoopt, maar ook een oprechte gelovige die wel móét spreken over de liefde waar haar hart van overloopt.

Als een interviewer haar confronteert met een vermeende amoureuze affaire met een manspersoon – die zijn er zo nu en dan wel degelijk – en de popster antwoordt dat ze genoeg heeft aan de liefde die ze van haar fans krijgt, kan dat klinken als een bekende afleidingsmanoeuvre. Popsterren houden hun publiek nou eenmaal graag de illusie voor dat ze nog vrijgezel zijn, dat maakt het makkelijker om te dromen over een unieke band met een idool. Maar als ze uitroept dat optreden soms voelt alsof ze seks heeft met haar fans, overstijgt Lady Gaga dat doorzichtige kat-en-muisspelletje tussen de fans en het idool.

Ze heeft de populariteit bereikt die iedere beroemdheid uit zelfbescherming grenzen doet trekken om nog iets van een privéleven te behouden, maar Lady Gaga vent nog altijd de blijdschap uit van een beginnend zangeresje over de eerste paar fans die een plaatje van haar kopen. Met een bijna satanisch genoegen stookt ze het vuur van de hysterie die haar overal omringt nog eens lekker op. En het is bewonderenswaardig hoe ze erin slaagt om haar massale verering een zekere intimiteit te geven. ‘Ik hoor jullie buiten gillen,’ twitterde ze op 22 augustus vanuit het Letlandse hotel waar ze verbleef tijdens haar nieuwste concerttour. ‘Ik lig hier naakt in bed,’ voegde ze daar smakelijk aan toe. Met die twee zinnetjes legde ze niet alleen contact met de fans die voor haar hotel stonden, maar liet ze ook nog eens al haar andere volgers meegenieten van het tafereel.

28 maart 2010: Lady Gaga viert haar 24ste verjaardag met deze foto op haar website. Foto: Scope features/HH

‘YES I KNOW THE WORDS TO BORN THIS WAY’, twitterde ze vervolgens geestig in luide kapitalen, toen de fans blijkbaar haar laatste hit ten gehore brachten, ‘thank you for singing it to me’. Om even later in dezelfde kapitalen te roepen dat ze probeerde om in haar hotelkamer een nieuwe song op te nemen ‘over cannabis’ – ze is niet wars van geestverruimende middelen – en dat de Letse stemmen die buiten waren uitgebarsten in haar andere hit ‘Edge of Glory’, in haar opnames doorklonken. Waarmee ze langs haar neus weg alvast reclame maakte voor het liedje-in-wording.

Gaga-gadgets
Het fotografiemerk Polaroid heeft de zangeres niet voor niets aangetrokken als creatief adviseur in een poging om het digitale publiek via nieuwe gadgets en campagnes aan zich te binden. Lady Gaga is een voorbeeld voor alle reclamemakers van dit moment. Razend slim zet ze sociale media in als een platform waar verkoop, uitwisseling en ontmoeting hand in hand gaan. Op haar Facebook-pagina zetten de fans de foto’s die ze van haar hebben genomen, tijdens een concert of als ze haar spotten in de supermarkt. En omgekeerd stuurt zij via Twitter hún foto’s van haar eigen concert rond, plus kiekjes van ravissant uitgedoste fans die ze op internet aantreft of zelf bij haar concerten neemt. Ze deelt gul in haar opwinding over de lancering van haar eigen (peperdure) parfum Fame, maar plaatste een paar weken geleden ook een link naar een ‘schattig’ YouTube-filmpje van een jonge fan die voor zijn webcam fantaseerde over het parfum waarvoor hij eigenhandig het speciaal ontworpen flesje na had geknutseld.

Lady Gaga was de eerste beroemdheid die tien miljoen volgers op Twitter had, ze liet daarmee tieneridool Justin Bieber en president Obama achter zich. Maar ze rapporteert dan ook dagelijks over haar belevenissen, waarbij het onderscheid tussen privé en openbaar lijkt opgeheven, want zoals we kunnen zien, is zij bij het opstaan en het naar bed gaan Lady Gaga. Zelfs onze eigen old school tatoeagekoning Henk Schiffmacher begrijpt helemaal hoe het werkt, want toen de popzangeres vorige week bij een onaangekondigd bezoek aan Amsterdam in zijn winkel een ankertje op haar zij liet zetten, keek hij wel uit om haar daarvoor te laten betalen. De beloning kwam in de vorm van een twitterbericht mét een foto van de kersverse tatoeage die Lady Gaga onmiddellijk rondstuurde. ‘Die mevrouw heeft 29 miljoen volgers op Twitter,’ verklaarde Schiffmacher aan de Nederlandse kranten die er meteen nieuws in zagen. En, met een verwijzing naar de volgetatoeëerde Nederlandse zanger Ben Saunders (vorig jaar winnaar van The Voice): ‘Eén berichtje van haar levert meer aandacht op dan Ben Saunders in zijn hele carrière bij elkaar krijgt.’

In een tijd waarin popartiesten hun uiterste best moeten doen om hun cd’s nog op legale wijze verkocht te krijgen, wist Lady Gaga via een uitgekookte deal met verkoopsite Amazon haar nieuwe album voor een prikje (99 dollarcent) digitaal aan de man te brengen, een actie die haar in de eerste week al 1,1 miljoen verkochte albums opleverde. En om het album nog wat steviger in de markt te zetten, benaderde ze veelbezochte internetplatforms als het online-spel FarmVille (zestig miljoen spelers) om er haar Gaga-versie van een boerderij neer te zetten, waar de virtuele boeren in het spel zichzelf kunnen verblijden met Gaga-gadgets en – muziek. Tegelijk houden haar advocaten in de gaten of het spel wel volgens haar regels wordt gespeeld: een fan die zich de domeinnaam ladygaga.org had toegeëigend voor het uitleven van haar liefde voor haar idool kreeg een rechtszaak aan haar broek, die de popster overigens verloor omdat het geen site betrof met commerciële doeleinden.

Verscheurd door haar dansers
Maar ondanks de gigantische stroom van inkomsten die de popster aan haar fans weet te onttrekken – geld dat voor een deel naar goede doelen gaat zoals organisaties voor dakloze kinderen of naar campagnes tegen pesten of tegen discriminatie van homoseksuelen – volhardt de popster in het verhaal van een gelijkwaardige uitwisseling van creativiteit, energie en emotie. De wisselwerking tussen fan en idool is een belangrijk onderwerp van haar zelf geschreven en gecomponeerde liedjes, die gaan over de aantrekkingskracht van de nacht en het verlangen om een ster te zijn.

Wat daarbij intrigeert, is dat ze de duistere en soms verstikkende kanten van de fanhysterie omarmt en cultiveert. ‘Wat zijn ze lief hè?’ kan ze vertederd verzuchten tegenover interviewers die meemaken hoe duizenden Little Monsters haar krijsend de weg versperren als ze probeert te vertrekken na een concert. ‘I’m your biggest fan, I’ll chase you untill you love me,’ bezingt ze in ‘Paparazzi’ lyrisch de vasthoudende stalkers van beroemdheden. En bij haar vorige concert The Monster Ball Tour, waarmee ze anderhalf jaar de wereld rondreisde, liet ze zich tijdens het nummer ‘Teeth’ zogenaamd ‘verscheuren’ door haar dansers die haar opgewonden Little Monsters speelden, en lag daarna in een blasfemisch Jezus-ritueel besmeurd met rood nepspul voor haar echte fans in de zaal ‘leeg te bloeden’.

Hysterische fan. Foto: Christopher Anderson/HH

Onder het motto ‘Ik sterf als jullie niet voor me klappen’ (een variatie op de extatische sterf-acts van Prince en James Brown) zweepte ze het publiek op tot luidruchtige liefdesbetuigingen, om daarna bloedserieus te concluderen dat sommige bezoekers haar werkelijk dood wensen. Tegelijk werpt ze zich op als de beschermvrouwe van haar fans; de term Little Monster sluit niet alleen aan bij de gothic vampiermode waarmee ze flirt, maar maakt van haar fans ook ‘freaks’: (jonge) mensen die zich net als zij altijd een buitenstaander hebben gevoeld tussen het normale volk, omdat ze homoseksueel zijn of transseksueel, of omdat ze zich anders willen kleden of gedragen. Ze predikt de ‘religie van de onzekeren’, en wat haar onderscheidt van alle popsterren die haar voor gingen, is dat ze haar eigen onzekerheid op het podium uitvergroot en bezweert. De televisieregistratie die HBO maakte van haar Monster Ball Tour mag dan zwaar leunen op de concertfilm In Bed With Madonna, met de beginscène waarin Lady Gaga in haar kleedkamer huilt omdat ze zich soms nog altijd ‘that loser kid in highschool’ voelt, haalt ze haar fans dichterbij dan haar altijd met girlpower gepantserde voorbeeld.

Bij deze ster van de nieuwe tijd gaan narcisme en altruïsme hand in hand. Want vraag Lady Gaga wat ze het liefste zou doen als ze zich onherkenbaar tussen de mensen zou kunnen mengen, en ze antwoordt dat ze dan bij haar fans zou willen zijn. Ze zou zich samen met hen verkleden als haar grootste idool, en dat is zijzelf.